مشارکت عربستان سعودی در حملات علیه ایران و نیروهای همسو با آن، از جمله حملات هوایی مستقیم در خاک ایران و عملیات مشترک با آمریکا در عراق، نشاندهنده فاز جدیدی از رقابتهای منطقهای است. این اقدامات تهاجمی در کنار تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنشها، پیچیدگیهای سیاست خارجی عربستان را در قبال ایران منعکس میکند که تحت تأثیر عواملی چون منافع داخلی، بیاعتمادی به آمریکا و تمایل به ایجاد نظم امنیتی جدید در خاورمیانه قرار دارد.
روابط جمهوری اسلامی ایران و پادشاهی عربستان سعودی دهههاست که تحت تأثیر رقابتهای عمیق ایدئولوژیکی، ژئوپلیتیکی و منافع متضاد در خاورمیانه قرار دارد. این رقابتها اغلب به تنشها، درگیریهای نیابتی و در مواردی نادر، به اقدامات نظامی مستقیم یا غیرمستقیم منجر شده است. درک ابعاد مختلف مشارکت عربستان در حملات علیه ایران نیازمند بررسی دقیق رویدادهای اخیر، ائتلافهای منطقهای و تحولات سیاست خارجی ریاض است.
مشارکت مستقیم و غیرمستقیم عربستان در اقدامات نظامی علیه ایران و متحدانش
رویکرد عربستان سعودی در قبال ایران، ترکیبی از اقدامات مستقیم، همکاری با بازیگران فرامنطقهای و حمایت از نیروهای نیابتی است که هر یک در تشدید یا تعدیل تنشها نقش داشتهاند.
حملات هوایی مستقیم در خاک ایران
بر اساس گزارش رویترز به نقل از مقامات غربی و ایرانی، عربستان سعودی در اواخر ماه مارس (احتمالاً سال جاری میلادی) حملات هوایی اعلامنشدهای را در داخل خاک ایران انجام داده است. این حملات که در پاسخ به حملات موشکی و پهپادی علیه عربستان سعودی صورت گرفت، به عنوان اولین اقدام نظامی مستقیم شناختهشده ریاض در خاک ایران تلقی میشود. این واقعه نشاندهنده اوجگیری بیسابقه تنشها بود، اما پس از آن، دو طرف به سمت کاهش تنش حرکت کردند.
حملات مشترک با آمریکا در عراق
در تاریخ ۲۸ و ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶، عربستان سعودی در حملات هوایی مشترک با ایالات متحده آمریکا علیه شبهنظامیان متحد ایران در شرق عراق مشارکت کرد. این حملات در پاسخ به بیش از ۳۰ حمله پهپادی به تأسیسات نفتی عربستان و حملات موشکی بالستیک علیه نیروهای آمریکایی در منطقه انجام شد. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که این گروهها به دستور سپاه پاسداران ایران عمل میکردند. این مشارکت عربستان نشاندهنده تغییر رویکرد ریاض از احتیاط به آمادگی برای تشدید تنشها است و پیامی به ایران مبنی بر هدف قرار دادن نقاطی است که پهپادها از آنجا به سمت عربستان فرستاده میشوند. عراق این حملات را نقض حاکمیت خود و تشدید خطرناک تنشها محکوم کرد.
این عملیات مشترک، اهمیت عربستان و آمریکا عراق را در معادلات منطقهای برجسته میکند و نشان میدهد که ریاض در مواقع لزوم، آماده همکاری نظامی با واشنگتن برای مقابله با نفوذ ایران است. تشدید درگیری ایران و آمریکا: تحلیل جامع پیامدهای منطقهای و جهانی و تشدید حملات متقابل آمریکا و ایران: تحلیل جامع پیامدهای منطقهای میتوانند اطلاعات بیشتری در این زمینه ارائه دهند.
جنگهای نیابتی در خاورمیانه
رقابت ایران و عربستان عمدتاً از طریق نیروهای نیابتی در منطقه بروز یافته است. این استراتژی به دو کشور اجازه میدهد تا بدون درگیری مستقیم و پرهزینه، منافع خود را پیگیری کنند:
- یمن: عربستان سعودی از نیروهای مخالف حوثیها حمایت میکند، در حالی که ایران حوثیها را پشتیبانی میکند. ائتلاف تحت رهبری عربستان در یمن، ایران را به حمایت از حملات موشکی حوثیها به خاک سعودی متهم کرده و تهدید به تلافی کرده است.
- سوریه: ایران از دولت بشار اسد حمایت نظامی و مالی میکند، در حالی که عربستان سعودی از گروههای مخالف دولت سوریه پشتیبانی میکرد.
- عراق: عربستان با حمایت از صدام حسین در جنگ ایران و عراق، نقش مهمی در تضعیف ایران ایفا کرد. در سالهای اخیر، گروههای شبهنظامی شیعه مورد حمایت ایران مانند حشدالشعبی، هدف حملات مشترک آمریکا و عربستان قرار گرفتهاند.
- استفاده از گروههای نیابتی دیگر: عربستان سعودی با پشتیبانی از گروههایی مانند احرارالشام، جبههالنصره و جیشالفتح تلاش کرده تا موازنه قوا را در عراق، سوریه و یمن به نفع خود تغییر دهد.
ائتلافهای ضد ایران و منطقهای: شکلگیری نظم نوین
تلاش برای مهار نفوذ ایران و ایجاد یک ساختار امنیتی جدید در خاورمیانه، منجر به شکلگیری ائتلافهای گوناگون شده است که عربستان سعودی نقش محوری در بسیاری از آنها دارد.
ائتلاف دریایی جدید
عربستان سعودی در حال حاضر میزبان نشستی برای بررسی تشکیل یک ائتلاف دفاعی دریایی چندملیتی با مشارکت ۱۴ کشور (از جمله ترکیه، پاکستان، مصر، قطر، بحرین، کویت، اردن و یمن) است. هدف اعلام شده این ائتلاف، حفاظت از خطوط کشتیرانی در دریای سرخ، تنگه بابالمندب و خلیج عدن در برابر تهدیدات امنیتی، از جمله حملات حوثیها است. برخی کارشناسان این اقدام را تلاشی از سوی کشورهای منطقه برای جلوگیری از هژمونی ایران بر آبراهها میدانند. این ائتلاف میتواند به عنوان یک ائتلاف ضد ایران در حوزه دریایی عمل کند.
گروه چهارگانه منطقهای (R4)
یک چارچوب جدید امنیتی منطقهای با مشارکت عربستان سعودی، مصر، ترکیه و پاکستان در حال شکلگیری است. این گروه با هدف مدیریت بحرانها، کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا و شکلدهی به نظم امنیتی جدید در خاورمیانه، در واکنش به تشدید تنشها بین آمریکا و اسرائیل با ایران و تزلزل اعتماد به تضمینهای امنیتی واشنگتن، تشکیل شده است. اعضای این گروه، اقدامات ایران و اسرائیل را تهدیدآمیز میدانند و این گروه نیز میتواند به عنوان یک ائتلاف منطقهای با رویکرد مهار ایران تفسیر شود.
تلاشهای آمریکا برای ائتلافسازی
آمریکا نیز در تلاش است تا ائتلافی منطقهای علیه ایران تشکیل دهد و نقش پررنگتری را به کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورهای عربی واگذار کند. این تلاشها بخشی از استراتژی بلندمدت واشنگتن برای مقابله با نفوذ ایران در منطقه است.
ائتلاف ضد تروریسم اسلامی (۲۰۱۷)
ائتلافی که در سال ۲۰۱۷ به رهبری عربستان سعودی و تحت عنوان مبارزه با تروریسم تشکیل شد، از سوی برخی تحلیلگران به عنوان ائتلافی علیه ایران و نفوذ آن در منطقه تلقی میشد.
سیاست خارجی عربستان: چرخشها و دلایل
سیاست خارجی عربستان در سالهای اخیر دستخوش تحولات قابل توجهی شده است که درک آن برای تحلیل مشارکت عربستان در حملات علیه ایران ضروری است.
چرخش در رویکرد
از سال ۲۰۱۵، به ویژه پس از توافق هستهای (برجام)، سیاست خارجی عربستان سعودی رویکرد تهاجمیتری در قبال ایران اتخاذ کرد که ناشی از ترس از تغییر موازنه قدرت منطقهای به نفع ایران بود. با این حال، در سالهای اخیر، به خصوص از سال ۲۰۲۱، شاهد دگردیسی در سیاستهای عربستان در قبال ایران و سایر کشورهای منطقه (مانند قطر، یمن، سوریه و عراق) بودهایم.
دلایل تغییر رویکرد
عوامل متعددی در این تغییر سیاست نقش داشتهاند:
- چشمانداز ۲۰۳۰: پیشبرد برنامه توسعه اقتصادی “چشمانداز ۲۰۳۰” که مستلزم ایجاد ثبات و امنیت در منطقه است.
- شکست در رقابتهای ژئوپلیتیکی و جنگهای نیابتی: عدم دستیابی به دستاوردهای مطلوب در پروندههای منطقهای مانند یمن و سوریه.
- بیاعتمادی به آمریکا و نزدیکی به چین: ناامیدی از تضمینهای امنیتی آمریکا و تمایل به نزدیک شدن به چین به عنوان یک قدرت میانجی و اقتصادی.
- تغییر ادراکات نخبگان سعودی: تغییر در نگاه نخبگان سعودی نسبت به تحولات خارجی و لزوم اتخاذ رویکردهای واقعگرایانهتر.
تلاش برای کاهش تنشها و از سرگیری روابط
با وجود مشارکت عربستان در حملات اخیر با آمریکا علیه گروههای مورد حمایت ایران در عراق، ریاض همچنان بر کاهش تنش با تهران تأکید دارد. هدف عربستان ایجاد موازنه بین تهران و تلآویو در منطقه است.
پس از هفت سال قطع رابطه، روابط دیپلماتیک ایران و عربستان در مارس ۲۰۲۳ با میانجیگری چین از سر گرفته شد. این توافق منجر به بازگشایی سفارتخانهها و کنسولگریها و دیدارهای رسمی وزرای خارجه و حتی رئیسجمهور ایران با ولیعهد عربستان شده است. این تحولات نشاندهنده گسترش روابط فراتر از سطح سیاسی به حوزههای زیارتی، تجاری و حتی نظامی است. این پیچیدگیها نشان میدهد که روابط دو کشور را نمیتوان تنها در چارچوب خصومت محض تعریف کرد؛ بلکه همزمان با رقابتها و درگیریها، تلاشهایی برای تعامل و کاهش تنش نیز وجود دارد.
برای درک بهتر تحولات منطقهای و نقش ایران در آن، میتوانید به مقاله تحولات ژئوپلیتیک ایران: چشمانداز ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ در آستانه تغییر نظم منطقهای مراجعه کنید.
جمعبندی: آینده روابط و پیامدها
مشارکت عربستان در حملات علیه ایران و نیروهای همسو با آن، چه به صورت مستقیم و چه از طریق نیروهای نیابتی و ائتلافها، بخشی از یک رقابت ژئوپلیتیکی گستردهتر در خاورمیانه است. با این حال، همزمان با این اقدامات، سیاست خارجی عربستان به سمت واقعگرایی و کاهش تنش با ایران نیز حرکت کرده است. این رویکرد دوگانه، ناشی از ترکیبی از منافع داخلی (مانند چشمانداز ۲۰۳۰ و نیاز به ثبات)، بیاعتمادی به تضمینهای امنیتی بازیگران فرامنطقهای و تمایل به ایفای نقش مستقلتر در منطقه است.
آینده روابط ایران و عربستان و به تبع آن، امنیت خاورمیانه، در گرو توانایی این دو قدرت منطقهای برای مدیریت رقابتها و تقویت سازوکارهای دیپلماتیک خواهد بود. شکلگیری ائتلافهای جدید و تلاش برای ایجاد نظم امنیتی منطقهای با اتکای کمتر به قدرتهای خارجی، نشاندهنده چشماندازی پیچیده اما با پتانسیلهایی برای ثبات بیشتر است.
سؤالات متداول
آیا عربستان سعودی تاکنون به صورت مستقیم به خاک ایران حمله کرده است؟
بله، بر اساس گزارش رویترز، عربستان سعودی در اواخر ماه مارس (احتمالاً سال جاری) حملات هوایی اعلامنشدهای را در داخل خاک ایران انجام داده است که اولین اقدام نظامی مستقیم شناختهشده ریاض در خاک ایران محسوب میشود.
نقش آمریکا در مشارکت عربستان در حملات علیه گروههای همسو با ایران چیست؟
عربستان سعودی در تاریخ ۲۸ و ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ در حملات هوایی مشترک با ایالات متحده آمریکا علیه شبهنظامیان متحد ایران در شرق عراق مشارکت کرد. این حملات در پاسخ به حملات پهپادی و موشکی علیه عربستان و نیروهای آمریکایی صورت گرفت و نشاندهنده همکاری نظامی ریاض و واشنگتن است.
عربستان سعودی در کدام جنگهای نیابتی علیه ایران و متحدانش نقش داشته است؟
عربستان سعودی در جنگهای نیابتی متعددی در منطقه نقش داشته است، از جمله حمایت از نیروهای مخالف حوثیها در یمن، پشتیبانی از گروههای مخالف دولت در سوریه و حمایت از نیروهای ضد ایران در عراق (هم در دوران صدام حسین و هم در سالهای اخیر علیه گروههایی مانند حشدالشعبی).
چرا عربستان سعودی با وجود اقدامات نظامی، به سمت کاهش تنش با ایران حرکت کرده است؟
تغییر رویکرد عربستان به دلایل متعددی از جمله نیاز به ثبات منطقهای برای پیشبرد برنامه "چشمانداز ۲۰۳۰"، عدم دستیابی به دستاوردهای مطلوب در جنگهای نیابتی، بیاعتمادی به تضمینهای امنیتی آمریکا و تمایل به نزدیک شدن به چین صورت گرفته است.
چه ائتلافهای منطقهای جدیدی با هدف مقابله با نفوذ ایران در حال شکلگیری هستند؟
ائتلافهای جدیدی مانند ائتلاف دریایی چندملیتی با مشارکت ۱۴ کشور برای حفاظت از خطوط کشتیرانی و گروه چهارگانه منطقهای (R4) با مشارکت عربستان، مصر، ترکیه و پاکستان در حال شکلگیری هستند که اهداف امنیتی و مهار نفوذ ایران را دنبال میکنند.
حسین موذن خوش الحان
من حسین مؤذن خوشالحان، طراح و توسعهدهنده وب هستم و تمرکزم روی ساخت وبسایتهای سریع، حرفهای، سئوشده و کاربرپسند است. در پروژههایم از ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT، Claude، Codex و Bolt.new برای تحلیل بهتر، توسعه سریعتر، تولید محتوا، خودکارسازی فرایندها و حل مسائل پیچیده استفاده میکنم. ترکیب تجربه فنی، طراحی دقیق و ابزارهای هوش مصنوعی به من کمک میکند ایدهها را به محصولات دیجیتال کاربردی و قابل توسعه تبدیل کنم. از طراحی سایتهای اختصاصی و وردپرسی تا توسعه افزونه، بهینهسازی سرعت و پیادهسازی سیستمهای هوشمند، هدفم ارائه راهکاری تمیز، قابل اعتماد و نتیجهمحور برای هر پروژه است.
اولین دیدگاه را بنویس
تجربه، سؤال یا نظر مرتبطت را با احترام بنویس.