هشدار ایران درباره استفاده نظامی از هوش مصنوعی: ابعاد اخلاقی و فنی

پیشرفت‌های سریع هوش مصنوعی (AI) در دهه‌های اخیر، زمینه‌ساز تحولات عمیقی در تمامی جنبه‌های زندگی بشر شده است. از بهینه‌سازی فرآیندهای صنعتی و پزشکی گرفته تا تحول در آموزش و ارتباطات، AI قابلیت‌های بی‌نظیری را ارائه کرده است. با این حال، کاربرد این فناوری قدرتمند در حوزه نظامی، نگرانی‌های جدی اخلاقی، امنیتی و راهبردی را به دنبال داشته است. ایران نیز از جمله کشورهایی است که نسبت به پیامدهای استفاده نظامی از هوش مصنوعی هشدار داده و بر لزوم رعایت اصول اخلاقی در این زمینه تأکید کرده است. این مقاله به بررسی ابعاد مختلف این موضوع، از جمله اخلاق هوش مصنوعی در جنگ، کاربردهای نظامی AI، سیمای پنهان آن، نکات کلیدی، چالش‌ها و منابع معتبر می‌پردازد.

هشدار ایران درباره استفاده نظامی از هوش مصنوعی

مقامات ایرانی، از جمله اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، بارها نسبت به مخاطرات هوش مصنوعی در جنگ‌های نوین هشدار داده‌اند. حجت‌الاسلام دکتر سعیدرضا عاملی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، تأکید کرده است که هوش مصنوعی با حذف مواجهه انسانی در میدان نبرد و خودکارسازی فرآیندهای ارتباطی و عملیاتی، پیچیدگی‌های اخلاقی و عملیاتی بی‌سابقه‌ای ایجاد کرده که نیازمند بازتعریف ضوابط جنگ عادلانه در عصر دیجیتال است. وی معتقد است که خطای الگوریتمی در این فضا می‌تواند فاجعه‌آفرین باشد و نسبت دادن فجایعی مانند کشتار غیرنظامیان به خطای هوش مصنوعی، غیرقابل قبول است و این اقدامات می‌تواند در راستای "وحشت سازمان‌یافته" تلقی شود. عاملی همچنین اشاره کرده که سیستم‌های هوش مصنوعی فاقد روح انسانی و ادراک اخلاقی هستند و نمی‌توانند درباره جان انسان‌ها تصمیم‌گیری کنند.

در همین راستا، گزارش‌های اخیر شرکت آنتروپیک (Anthropic) ادعا کرده‌اند که عوامل مرتبط با ایران از مدل هوش مصنوعی "کلاد" (Claude) برای جمع‌آوری اطلاعات حساس و تدوین "کتابچه‌های هدف‌گیری" علیه ناوگان نیروی دریایی آمریکا در خاورمیانه استفاده کرده‌اند. این ادعاها شامل گردآوری اطلاعاتی مانند فهرست پرسنل نظامی از تصاویر عمومی، داده‌های فرستنده‌های خودکار شناورها و هواپیماها، تصاویر ماهواره‌ای تجاری و ارزیابی آسیب‌پذیری‌های تجهیزات حیاتی بوده است. آنتروپیک این فعالیت‌ها را "عملیات نفوذ" و "فعالیت مخرب" صورت‌بندی کرده است. این وقایع نشان‌دهنده ورود مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی تجاری به زنجیره تولید قدرت نظامی و اطلاعاتی است و مرز میان "کاربرد مشروع" و "سوءاستفاده" را در اکوسیستم مدل‌های مرزی سیاسی می‌کند.

اخلاق هوش مصنوعی در جنگ

اخلاق هوش مصنوعی جنگ یکی از مهم‌ترین چالش‌های عصر حاضر است. با توجه به قابلیت‌های محاسباتی و تصمیم‌گیری ذاتی هوش مصنوعی، بحث "سلاح‌های خودمختار کشنده" (LAWS) یا "ربات‌های قاتل" که قادرند بدون دخالت مستقیم انسان اهداف را شناسایی کرده و درباره مرگ و زندگی تصمیم بگیرند، نگرانی‌های عمیقی ایجاد کرده است. سپردن چنین تصمیم حیاتی به یک الگوریتم، مسائل اخلاقی و امنیتی عمیقی را به همراه دارد.

دکتر سعیدرضا عاملی تأکید می‌کند که هوش مصنوعی اخلاق جنگ را دگرگون کرده است. در جنگ‌های هوشمند، فرماندهان نظامی هزینه انسانی جنگ را به صورت محسوس درک نمی‌کنند، زیرا جنگ از راه دور اداره می‌شود و تلفات جانی برای عاملان آن عینی نیست. پاپ نیز هشدار داده است که "هیچ الگوریتمی نمی‌تواند جنگ را از نظر اخلاقی پذیرفتنی کند" و ماشین‌ها فاقد بخشش و احساسات انسانی هستند. اصول اخلاقی وزارت دفاع آمریکا در استفاده از هوش مصنوعی، بر لزوم انطباق با قوانین بین‌المللی و حفظ احتیاط و شفافیت تأکید دارد. با این حال، بسیاری از پژوهشگران هوش مصنوعی تلاش می‌کنند از کاربردهای نظامی دوری گزینند و سازوکارهای ممانعت از کاربردهای نظامی در بیشتر مدل‌های زبانی بزرگ رایج تعبیه شده است.

یکی از چالش‌های اخلاقی توسعه هوش مصنوعی همین موضوع است که چگونه می‌توان تضمین کرد که سیستم‌های هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های حساس، اصول انسانی و اخلاقی را رعایت کنند.

کاربردهای نظامی هوش مصنوعی

کاربردهای نظامی AI در صنایع نظامی گسترده بوده و منجر به افزایش دقت، کارایی و هماهنگی در سیستم‌های جنگی شده است. این کاربردها به چند دسته عمده تقسیم می‌شوند:

• جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات: هوش مصنوعی می‌تواند حجم عظیمی از داده‌ها را از منابع مختلف (تصاویر ماهواره‌ای، ویدئوهای پهپادها، سیگنال‌های راداری، حسگرها و شبکه‌های اجتماعی) در زمان کوتاهی پردازش کرده و به تحلیلگران نظامی در شناسایی تهدیدها و اولویت‌بندی اهداف کمک کند.
• تصمیم‌گیری و فرماندهی و کنترل: هوش مصنوعی می‌تواند به فرماندهان در انتخاب سریع بهترین طرح جنگی کمک کند و حتی در برخی موارد، تصمیم‌گیری‌های سریع و دقیق را در میدان نبرد به عهده بگیرد.
• تسلیحات خودمختار: شامل پهپادها، ربات‌ها و سیستم‌های جنگی بدون سرنشین که قادر به شناسایی و درگیری با اهداف بدون دخالت مستقیم انسان هستند.
• لجستیک: هوش مصنوعی می‌تواند به تخصیص منابع، مدیریت انبارها، برنامه‌ریزی مسیرهای عرضه و پیش‌بینی نیازهای لجستیکی کمک کند.
• جنگ سایبری و عملیات نفوذ: هوش مصنوعی مولد می‌تواند به هکرها در طراحی کدهای مخرب، ایجاد ربات‌ها و وب‌سایت‌های جعلی برای فریب کاربران و راه‌اندازی عملیات فیشینگ کمک کند.
• جنگ شناختی: استفاده از هوش مصنوعی مولد می‌تواند حجم زیادی از اخبار جعلی، تصاویر و ویدئوهای به‌ظاهر واقعی تولید کند که در زمان بحران برای به آشوب کشیدن افکار عمومی به کار رود.
• شبیه‌سازی و آموزش رزمی: شبیه‌سازهای هوشمند می‌توانند محیط‌های جنگی واقع‌گرایانه فراهم کنند و سربازان را برای موقعیت‌های مختلف آماده سازند.

سیمای سرّاف (پنهان) هوش مصنوعی نظامی

سیمای سرّاف هوش مصنوعی به ابعاد پنهان، کمتر آشکار یا بالقوه خطرناک این فناوری در کاربردهای نظامی اشاره دارد:

1. سوگیری الگوریتمی (Algorithmic Bias): سیستم‌های هوش مصنوعی به اندازه داده‌هایی که با آن‌ها آموزش می‌بینند، می‌توانند سوگیرانه عمل کنند. اگر داده‌های ورودی منعکس‌کننده تعصبات و نابرابری‌های موجود در جامعه باشند، الگوریتم نیز همان تعصبات را یاد گرفته و در مقیاس بسیار بزرگ‌تر تکثیر می‌کند.
2. عدم شفافیت (جعبه سیاه): سیستم‌های هوش مصنوعی اغلب شبیه "جعبه سیاه" عمل می‌کنند، به این معنا که فرآیند تصمیم‌گیری آن‌ها برای کاربرانشان شفاف نیست. این عدم شفافیت می‌تواند به اشتباهات فاجعه‌باری منجر شود که هیچ‌کس مسئولیت آن را نمی‌پذیرد.
3. کاهش مسئولیت انسانی: با واگذاری تصمیم‌گیری به ماشین‌ها، مسئولیت انسانی در قبال پیامدهای جنگ تضعیف می‌شود. اگر یک سیستم هوش مصنوعی مرتکب جنایت جنگی شود، چه کسی باید پاسخگو باشد؟ طراحان سیستم، ارتش استفاده‌کننده یا شرکت‌های توسعه‌دهنده؟
4. خطای الگوریتمی و پیامدهای فاجعه‌بار: خطای الگوریتمی، به‌ویژه در سیستم‌های خودکار با قدرت همزمانی بالا، می‌تواند فجایع گسترده‌ای به بار آورد.
5. آستانه پایین‌تر برای شروع جنگ: سلاح‌های مبتنی بر هوش مصنوعی که بدون نیاز به حضور انسان در میدان جنگ عمل می‌کنند، بازدارندگی ناشی از هزینه انسانی جنگ را از بین می‌برند و تصمیم‌گیری برای آغاز جنگ را برای دولت‌ها آسان‌تر می‌کنند.
6. عملیات فریب و دستکاری هوش مصنوعی: هوش مصنوعی خود می‌تواند هدف عملیات فریب قرار گیرد. دشمنان می‌توانند با تغذیه داده‌های دقیق اما گمراه‌کننده، هوش مصنوعی را به نتایج اشتباه برسانند و ادراک آن را از میدان نبرد دستکاری کنند. تغییرات جزئی در ظاهر یک پهپاد ممکن است باعث شود هوش مصنوعی آن را اشتباه شناسایی کند، در حالی که انسان‌ها ممکن است فریب نخورند.

نکات کلیدی و آخرین تحولات در هوش مصنوعی نظامی

• رقابت جهانی: کشورهایی مانند چین، آمریکا، بریتانیا، کانادا، روسیه، آلمان، فرانسه و اسرائیل دوشادوش هم در حال پیشروی در حوزه هوش مصنوعی نظامی هستند. ابرقدرت بعدی جهان کشوری خواهد بود که به‌روزترین فناوری‌ها و بیشترین سهم را در بازار هوش مصنوعی ارتش داشته باشد.
• پلتفرم‌های هوش مصنوعی نظامی: وزارت دفاع آمریکا پلتفرم هوش مصنوعی جدیدی به نام "GenAI.mil" را راه‌اندازی کرده که اولین مدل اصلی آن "Gemini for Government" از Google Cloud است.
• کاهش هزینه عملیاتی: هوش مصنوعی هزینه تبدیل اطلاعات و دانش تخصصی به ظرفیت عملیاتی را کاهش می‌دهد. یک گروه کوچک می‌تواند با چند عامل هوش مصنوعی بخشی از کار یک تیم مهندسی موشک را انجام دهد یا یک واحد اطلاعاتی هزاران پرونده را با نیروی انسانی محدود پردازش کند.
• جنگ‌های الگوریتمی: تحلیلگران معتقدند جنگ‌های آینده بیش از هر زمان دیگری جنگ داده‌ها و الگوریتم‌ها خواهند بود، جایی که برتری به کیفیت داده‌ها، قدرت پردازش، دقت الگوریتم‌ها و سرعت تحلیل اطلاعات بستگی دارد.

خطاهای رایج و چالش‌ها در توسعه هوش مصنوعی نظامی

توسعه و به‌کارگیری هوش مصنوعی در حوزه نظامی با چالش‌ها و خطاهای متعددی همراه است که می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد:

1. خطای الگوریتمی: همانطور که ذکر شد، خطاهای الگوریتمی ناشی از نقص در طراحی، آموزش یا داده‌های ورودی می‌توانند فاجعه‌بار باشند و منجر به شناسایی اشتباه اهداف یا تصمیم‌گیری‌های نادرست شوند.
2. وابستگی بیش از حد: وابستگی کامل به سیستم‌های هوش مصنوعی می‌تواند در صورت نقص فنی، حملات سایبری یا اختلال در ارتباطات، منجر به فلج شدن عملیات نظامی شود.
3. عدم درک زمینه و متغیرهای جدید: ابزارهای هوش مصنوعی در تشخیص الگوها عالی هستند، اما در درک چگونگی اطلاع‌رسانی یا تغییر زمینه یک وضعیت توسط متغیرهای جدید (خارج از داده‌های آموزشی آن‌ها) مشکل دارند. این امر می‌تواند منجر به تصمیمات غیرمنطقی در موقعیت‌های پیچیده و غیرمنتظره شود.
4. چالش‌های اطلاعات نادرست و عملیات نفوذ: در عصر دیجیتال، انتشار اطلاعات غلط یا گمراه‌کننده می‌تواند تأثیر عمیقی بر تحلیل‌ها و پیش‌بینی‌های هوش مصنوعی بگذارد و منجر به تصمیم‌گیری‌های اشتباه گردد.
5. مسئله پاسخگویی: نبود یک چارچوب شفاف برای پاسخگویی در برابر اقدامات هوش مصنوعی، به‌ویژه در صورت بروز خطاها یا جنایات جنگی، می‌تواند به فجایع حقوق بشری و بی‌عدالتی‌های گسترده منجر شود.

اطلاعات فنی و برنامه‌نویسی در هوش مصنوعی نظامی

در زمینه فنی، هوش مصنوعی نظامی بر پایه الگوریتم‌های پیشرفته یادگیری ماشینی (Machine Learning)، یادگیری عمیق (Deep Learning)، شبکه‌های عصبی و پردازش زبان طبیعی (NLP) بنا شده است. این سیستم‌ها از رایانش ابری و کارت‌های گرافیکی قدرتمند (مانند Nvidia و AMD) بهره می‌برند. برای توسعه چنین سیستم‌هایی، نیاز به تخصص در علوم داده، مهندسی نرم‌افزار و علوم کامپیوتر وجود دارد. چارچوب‌هایی مانند TensorFlow و PyTorch (برای ساخت شبکه‌های عصبی) و زبان برنامه‌نویسی پایتون (Python) از ابزارهای کلیدی در این حوزه هستند.

اگرچه ارائه کدهای نمونه برای کاربردهای مستقیم نظامی به دلیل مسائل امنیتی و طبقه‌بندی اطلاعاتی امکان‌پذیر نیست، اما می‌توان به این نکات فنی اشاره کرد که زیربنای توسعه سیستم‌های هوش مصنوعی اخلاق‌محور و مقاوم در هر زمینه‌ای، از جمله دفاعی، هستند:

• نیاز به هوش مصنوعی توضیح‌پذیر (Explainable AI – XAI): برای رفع مشکل "جعبه سیاه" و افزایش شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها، توسعه سیستم‌های XAI که بتوانند منطق تصمیمات خود را توضیح دهند، حیاتی است. این امر به انسان‌ها کمک می‌کند تا به سیستم اعتماد کرده و خطاهای احتمالی را تشخیص دهند.
• هوش مصنوعی مقاوم (Robust AI): با توجه به خطرات عملیات فریب، سیستم‌های هوش مصنوعی نظامی باید در برابر حملات خصمانه و داده‌های گمراه‌کننده مقاوم باشند. این شامل تکنیک‌هایی برای تشخیص داده‌های دستکاری‌شده و کاهش تأثیر آن‌ها است.
• امنیت سایبری AI: حفاظت از سیستم‌های هوش مصنوعی نظامی در برابر هک شدن و دستکاری، از اهمیت بالایی برخوردار است. این شامل ایمن‌سازی مدل‌ها، داده‌ها و زیرساخت‌های محاسباتی است.
• یکپارچه‌سازی داده‌ها: توانایی هوش مصنوعی در جمع‌آوری و یکپارچه‌سازی داده‌ها از منابع متعدد، نیازمند معماری‌های داده‌ای پیچیده و قدرتمند است که امکان تحلیل هم‌زمان و جامع را فراهم کند.

در اینجا یک نمونه کد پایتون بسیار ساده و مفهومی برای نمایش یک بخش کوچک از منطق "بررسی اخلاقی" یا "تشخیص سوگیری" در یک سیستم فرضی ارائه می‌شود. این کد تنها جنبه آموزشی دارد و به هیچ عنوان کاربرد نظامی مستقیم ندارد:

def check_bias_in_decision(data_point, decision_model, ethical_guidelines):
    """
    یک تابع مفهومی برای بررسی سوگیری در تصمیم‌گیری یک مدل هوش مصنوعی.
    این تابع به صورت ساده نشان می‌دهد که چگونه می‌توان یک نقطه داده را در برابر
    دستورالعمل‌های اخلاقی بررسی کرد.
    
    Args:
        data_point (dict): نقطه داده ورودی به مدل.
        decision_model (function): مدل تصمیم‌گیری هوش مصنوعی (برای سادگی یک تابع).
        ethical_guidelines (dict): مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های اخلاقی.
        
    Returns:
        bool: True اگر تصمیم با دستورالعمل‌ها سازگار باشد، False در غیر این صورت.
        str: پیامی حاوی جزئیات بررسی.
    """
    decision = decision_model(data_point)
    
    # فرض کنید دستورالعمل‌های اخلاقی شامل عدم تبعیض بر اساس "group" خاصی است.
    if "group" in data_point and data_point["group"] in ethical_guidelines.get("forbidden_groups", []):
        return False, f"تصمیم‌گیری برای گروه '{data_point['group']}' ممنوع است."
        
    # فرض کنید دستورالعمل اخلاقی دیگر، عدم تصمیم‌گیری "کشنده" است.
    if decision == "lethal_action" and not ethical_guidelines.get("allow_lethal_action", False):
        return False, "تصمیم 'lethal_action' با دستورالعمل‌های اخلاقی مغایرت دارد."
        
    return True, "تصمیم با دستورالعمل‌های اخلاقی سازگار است."

# مثال استفاده:
ethical_rules = {
    "forbidden_groups": ["civilians", "medical_personnel"],
    "allow_lethal_action": False
}

def mock_decision_model(data):
    # یک مدل تصمیم‌گیری فرضی که بر اساس برخی ویژگی‌ها تصمیم می‌گیرد
    if data.get("target_type") == "civilian":
        return "lethal_action" # یک تصمیم فرضی و خطرناک
    elif data.get("threat_level") == "high":
        return "engage"
    return "monitor"

# سناریو 1: هدف غیرنظامی
data1 = {"target_id": "A1", "target_type": "civilian", "group": "civilians"}
is_ethical, message = check_bias_in_decision(data1, mock_decision_model, ethical_rules)
print(f"سناریو 1: اخلاقی؟ {is_ethical}, پیام: {message}")

# سناریو 2: تهدید بالا، اما غیرکشنده
data2 = {"target_id": "B2", "threat_level": "high", "group": "military"}
is_ethical, message = check_bias_in_decision(data2, mock_decision_model, ethical_rules)
print(f"سناریو 2: اخلاقی؟ {is_ethical}, پیام: {message}")

نتیجه‌گیری

استفاده نظامی از هوش مصنوعی یک واقعیت اجتناب‌ناپذیر در عصر حاضر است که فرصت‌ها و چالش‌های بی‌سابقه‌ای را به همراه دارد. هشدار ایران درباره استفاده نظامی از هوش مصنوعی، مانند نگرانی‌های مشابه از سوی دیگر کشورها و نهادهای بین‌المللی، بر لزوم توجه جدی به ابعاد اخلاقی، انسانی و امنیتی این فناوری تأکید می‌کند. رقابت جهانی در این حوزه در حال تشدید است و پیامدهای آن می‌تواند توازن قدرت جهانی و ماهیت جنگ‌ها را دگرگون سازد. برای جلوگیری از فجایع احتمالی و تضمین استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در حوزه دفاعی، نیاز مبرم به تدوین قوانین و مقررات بین‌المللی شفاف، حفظ نظارت انسانی بر تصمیم‌گیری‌های حیاتی و توسعه سیستم‌های هوش مصنوعی اخلاق‌محور، شفاف و مقاوم وجود دارد. این امر مستلزم همکاری‌های بین‌المللی و گفت‌وگوی مستمر میان سیاست‌گذاران، دانشمندان، متخصصان نظامی و جامعه مدنی است تا آینده‌ای امن‌تر و اخلاقی‌تر در عصر هوش مصنوعی رقم بخورد.

سؤالات متداول

چرا ایران نسبت به استفاده نظامی از هوش مصنوعی هشدار داده است؟

ایران، مانند بسیاری از کشورها، نگران پیامدهای اخلاقی و امنیتی هوش مصنوعی در جنگ‌های نوین است. این نگرانی‌ها شامل خطای الگوریتمی، کاهش مسئولیت‌پذیری انسانی در تصمیم‌گیری‌های حیاتی، سوگیری داده‌ها و پتانسیل فجایع گسترده ناشی از سیستم‌های خودمختار است.

منظور از اخلاق هوش مصنوعی در جنگ چیست؟

اخلاق هوش مصنوعی در جنگ به مجموعه اصول و چارچوب‌هایی اشاره دارد که باید بر توسعه و به‌کارگیری هوش مصنوعی در حوزه نظامی حاکم باشد. این اصول بر لزوم حفظ نظارت انسانی، ممنوعیت سلاح‌های خودمختار کشنده، رعایت قوانین بین‌المللی جنگ و جلوگیری از بی‌عدالتی‌ها و جنایات جنگی تأکید دارند.

کاربردهای اصلی هوش مصنوعی در صنایع نظامی کدامند؟

کاربردهای نظامی هوش مصنوعی شامل جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات، تصمیم‌گیری و فرماندهی و کنترل، تسلیحات خودمختار (مانند پهپادها و ربات‌ها)، لجستیک، جنگ سایبری، جنگ شناختی (تولید اخبار جعلی) و شبیه‌سازی و آموزش رزمی است.

سیمای سرّاف یا پنهان هوش مصنوعی نظامی به چه ابعادی اشاره دارد؟

سیمای پنهان هوش مصنوعی نظامی به چالش‌هایی نظیر سوگیری الگوریتمی، عدم شفافیت (جعبه سیاه)، کاهش مسئولیت انسانی، خطای الگوریتمی با پیامدهای فاجعه‌بار، پایین آمدن آستانه شروع جنگ و آسیب‌پذیری هوش مصنوعی در برابر عملیات فریب و دستکاری اشاره دارد.

چه چالش‌های فنی در توسعه هوش مصنوعی نظامی وجود دارد؟

چالش‌های فنی شامل نیاز به توسعه هوش مصنوعی توضیح‌پذیر (XAI) برای شفافیت، هوش مصنوعی مقاوم در برابر حملات خصمانه، امنیت سایبری قوی برای محافظت از سیستم‌ها و معماری‌های پیچیده برای یکپارچه‌سازی داده‌ها از منابع متعدد است.

حسین موذن خوش الحان

من حسین مؤذن خوش‌الحان، طراح و توسعه‌دهنده وب هستم و تمرکزم روی ساخت وب‌سایت‌های سریع، حرفه‌ای، سئو‌شده و کاربرپسند است. در پروژه‌هایم از ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT، Claude، Codex و Bolt.new برای تحلیل بهتر، توسعه سریع‌تر، تولید محتوا، خودکارسازی فرایندها و حل مسائل پیچیده استفاده می‌کنم. ترکیب تجربه فنی، طراحی دقیق و ابزارهای هوش مصنوعی به من کمک می‌کند ایده‌ها را به محصولات دیجیتال کاربردی و قابل توسعه تبدیل کنم. از طراحی سایت‌های اختصاصی و وردپرسی تا توسعه افزونه، بهینه‌سازی سرعت و پیاده‌سازی سیستم‌های هوشمند، هدفم ارائه راهکاری تمیز، قابل اعتماد و نتیجه‌محور برای هر پروژه است.