توافقنامه همکاری‌های امنیتی جدید ایران و روسیه: ابعاد، تحولات و چشم‌انداز ۲۰۲۶

روابط ایران و روسیه در دهه‌های اخیر، به‌ویژه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و در مواجهه با نظم تک‌قطبی جهانی، شاهد تحولات چشمگیری بوده است. این روابط که ریشه‌های تاریخی پیچیده‌ای دارد، در دوران جمهوری اسلامی ایران به دلیل همگرایی منافع و مواضع مشترک، ابعاد جدیدی یافته است. در سال‌های اخیر و به‌ویژه در سال ۲۰۲۶، تمرکز بر همکاری‌های امنیتی، نظامی و اطلاعاتی میان دو کشور افزایش یافته و این موضوع، پیامدهای مهمی برای امنیت منطقه خاورمیانه و روابط بین‌الملل ایران به همراه داشته است.

توافقنامه همکاری‌های امنیتی جدید ایران و روسیه، به‌ویژه در سال ۲۰۲۶، شامل تعمیق روابط در حوزه‌های نظامی، سایبری و اطلاعاتی است که از طریق اسنادی چون “پیمان مشارکت جامع راهبردی” و “توافقنامه امنیت اطلاعات” تقویت شده است. این همکاری‌ها با هدف مقابله با یکجانبه‌گرایی غرب و ایجاد ثبات در منطقه خاورمیانه صورت می‌گیرد، اما ماهیت آن بیشتر بر پایه همگرایی منافع مقطعی است تا یک اتحاد نظامی کلاسیک. در ادامه این مقاله، به بررسی دقیق ابعاد مختلف این همکاری‌ها، تحولات کلیدی و تأثیرات آن بر منطقه و جهان خواهیم پرداخت.

توافقنامه همکاری‌های امنیتی جدید ایران و روسیه: ابعاد و تحولات کلیدی

روابط ایران و روسیه در سال‌های اخیر از طریق اسناد و توافقنامه‌های متعددی تقویت شده است. این توافقنامه‌ها چارچوب حقوقی و راهبردی لازم را برای تعمیق همکاری‌ها در حوزه‌های مختلف، از جمله امنیت، فراهم می‌آورند.

پیمان مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه

یکی از مهم‌ترین این اسناد، “پیمان مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه” است که در ژانویه ۲۰۲۵ (دی ماه ۱۴۰۳) توسط رؤسای جمهور دو کشور به امضا رسید. این توافقنامه که به عنوان “سند مادر” روابط دوجانبه شناخته می‌شود، حوزه‌های گسترده‌ای از جمله همکاری‌های سیاسی، دیپلماتیک، اقتصادی، تجاری، نظامی-فنی، امنیتی، انرژی، علمی، فرهنگی و آموزشی را پوشش می‌دهد. این پیمان، مبنای اصلی بسیاری از همکاری‌های آتی، از جمله ابعاد امنیتی، را فراهم می‌آورد و نشان‌دهنده اراده دو کشور برای ایجاد یک رابطه بلندمدت و پایدار است.

توافقنامه دوجانبه همکاری در حوزه امنیت اطلاعات

علاوه بر پیمان جامع راهبردی، “توافقنامه دوجانبه همکاری ایران و روسیه در حوزه امنیت اطلاعات” نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. این توافقنامه در ژانویه ۲۰۲۱ (بهمن ۱۳۹۹) در مسکو امضا شد و پس از تصویب مجالس دو کشور در دسامبر ۲۰۲۳ (آذر ۱۴۰۲) لازم‌الاجرا گردید. در راستای این توافقنامه، در اوت ۲۰۲۶ (مرداد ۱۴۰۵)، نمایندگان دستگاه‌های دولتی ایران و روسیه در مسکو رایزنی‌های تخصصی جدیدی را برای تقویت همکاری‌ها در زمینه امنیت بین‌المللی اطلاعات برگزار کردند.

• مقابله با تهدیدات سایبری: این رایزنی‌ها بر مقابله با استفاده تروریستی و مجرمانه از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات تأکید داشت.
• هماهنگی در مجامع بین‌المللی: همچنین، هماهنگی اقدامات مشترک در مجامع بین‌المللی از جمله سازمان ملل متحد برای تدوین هنجارهای رفتاری در فضای سایبر مورد بحث قرار گرفت.
• تقویت زیرساخت‌ها: پروژه‌های مرتبط با امنیت سایبری، ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی و شبکه‌های ارتباطی دو کشور در برابر حملات، مقابله با جرایم سایبری و آموزش نیروی انسانی از جمله محورهای اصلی این همکاری‌ها بودند.

سند برنامه رایزنی‌های بین وزارتخانه‌های امور خارجه برای ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸

در یک گام دیپلماتیک مهم، “سند برنامه رایزنی‌های بین وزارتخانه‌های امور خارجه روسیه و ایران برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸” در دسامبر ۲۰۲۵ (آذر ۱۴۰۴) به امضا رسید. این سند که به دنبال اجرایی شدن معاهده جامع راهبردی تدوین شده است، چارچوب مشخصی برای هماهنگی مواضع دیپلماتیک و سیاسی دو کشور در قبال مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی در سال‌های آتی فراهم می‌کند.

پیمان استراتژیک جامع سه‌جانبه چین، روسیه و ایران

در یک تحول مهم‌تر که نشان‌دهنده همگرایی گسترده‌تر در سطح بین‌الملل است، در فوریه ۲۰۲۶ (بهمن ۱۴۰۴)، چین، روسیه و ایران یک “پیمان استراتژیک جامع سه‌جانبه” امضا کردند. این پیمان همکاری در زمینه‌های انرژی، تجارت، هماهنگی نظامی و استراتژی دیپلماتیک را شامل می‌شود و تحلیلگران معتقدند که می‌تواند پویایی قدرت جهانی را تغییر شکل داده و تنش‌ها با ایالات متحده را تشدید کند. این توافق بر اساس سال‌ها تعمیق روابط دوجانبه بنا شده و نشان‌دهنده تعهد مشترک به «احترام متقابل، استقلال حاکمیتی و یک سیستم بین‌المللی مبتنی بر قانون است که اجبار یکجانبه را رد می‌کند».

پویایی روابط ایران و روسیه در سال ۲۰۲۶: نکات برجسته

سال ۲۰۲۶ شاهد پویایی بیشتر در روابط ایران و روسیه بوده و دیدارهای سطح بالا و مواضع مشترک ادامه یافته است. این سال، تحولات مهمی را در زمینه همسویی سیاسی و دفاعی دو کشور رقم زده است.

• محکومیت حملات به ایران: در فوریه ۲۰۲۶، روسیه حمله آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم و این حملات را “نامشروع” خواند. این موضع‌گیری نشان‌دهنده همسویی سیاسی دو کشور در برابر فشارهای غربی و حمایت متقابل در صحنه بین‌المللی است.
• برنامه‌های همکاری نظامی بلندمدت: در ژوئیه ۲۰۲۶ (تیر ۱۴۰۵)، معاون وزیر دفاع روسیه اعلام کرد که مسکو در حال کار بر روی امضای برنامه‌های همکاری نظامی بلندمدت با شش کشور در سال ۲۰۲۶ است و ایران نیز می‌تواند در این فهرست قرار گیرد. این امر نشان‌دهنده تمایل روسیه به تعمیق همکاری‌های دفاعی با شرکای خود و ارتقاء سطح این همکاری‌ها به برنامه‌های مدون و بلندمدت است.

بررسی ابعاد همکاری نظامی ایران و روسیه

همکاری‌های نظامی ایران و روسیه یکی از ستون‌های اصلی روابط دوجانبه است و طبق برنامه پیش می‌رود. این همکاری‌ها که بر اساس اصل محرمانگی است، در چارچوب سند مادر به‌روزرسانی شده سال ۲۰۰۱ انجام می‌شود. جنگ در اوکراین و تداوم تحریم‌های غرب علیه ایران، همسویی نظامی دو کشور را بیشتر کرده است.

• فرصت‌های متقابل: ایران جنگ اوکراین را فرصتی برای افزایش وابستگی مسکو به تهران و همچنین دریافت فناوری نظامی پیشرفته روسیه مانند جنگنده‌های سوخو ۳۵ و سامانه‌های موشکی دفاعی اس-۴۰۰ می‌داند. این تبادلات نظامی می‌تواند به تقویت توان دفاعی ایران کمک شایانی کند.
• دعوت به CSTO: همچنین، ایران تنها کشور در غرب آسیا است که برای پیوستن به سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO)، سازمان پیمان بین‌المللی روسیه در پاسخ به ناتو، دعوت شده است. این دعوت نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک ایران برای روسیه در معماری امنیتی منطقه‌ای و جهانی است.

با این حال، برخی تحلیل‌ها معتقدند که همکاری‌های نظامی اخیر، نه بر پایه پیمان‌های امنیتی متقابل (نظیر ماده ۵ ناتو)، بلکه بر مدار «همگرایی مقطعی منافع» شکل گرفته است. واکنش مسکو به تنش‌های میان ایران و اسرائیل، این واقعیت را آشکار ساخت که کرملین ضمن محکوم کردن حملات، از ورود به هرگونه اقدام نظامی مستقیم پرهیز می‌کند تا بحران خاورمیانه به تقابل مستقیم با واشنگتن بدل نشود. این دیدگاه نشان می‌دهد که روسیه در بزنگاه‌های حساس، حاضر نیست برای دفاع از شرکای منطقه‌ای خود، هزینه تقابل مستقیم با آمریکا یا اسرائیل را بپردازد و منافع ملی خود را در اولویت قرار می‌دهد. درک این تفاوت ظریف برای تحلیل دقیق روابط همکاری امنیتی ایران و روسیه ضروری است.

نقش همکاری‌های ایران و روسیه در امنیت منطقه خاورمیانه

همکاری ایران و روسیه برای حفظ امنیت و ثبات در خاورمیانه حیاتی تلقی می‌شود، به‌ویژه در مقابله با تروریسم و نفوذ عوامل خارجی. این همکاری‌ها در چندین جبهه نتایج ملموسی داشته است:

• مقابله با تروریسم: همکاری دو کشور در سوریه به بهبود وضعیت این کشور و جلوگیری از سقوط حکومت مرکزی به دست تروریست‌ها منجر شد. همچنین، حمایت ایران و روسیه، از جمله همکاری‌های اطلاعاتی، وضعیت عراق را تغییر داد و به ثبات نسبی در این کشور کمک کرد.
• امنیت منطقه‌ای گسترده‌تر: کارشناسان روس بر لزوم همکاری‌های امنیتی سازمان‌یافته در مسائلی مانند افغانستان، قفقاز و آسیای مرکزی برای جلوگیری از نفوذ تروریست‌ها به این مناطق تأکید دارند. این رویکرد نشان‌دهنده دیدگاه مشترک برای ایجاد یک کمربند امنیتی در مرزهای مشترک و مناطق مجاور است.
• جلوگیری از نفوذ غرب: به اعتقاد آن‌ها، تمام تلاش‌ها باید بر پیشگیری از نفوذ آمریکا و متحدانش در منطقه متمرکز باشد، زیرا نفوذ غربی‌ها اغلب منجر به هرج و مرج و ناامنی خواهد شد. این دیدگاه، اساس بسیاری از سیاست‌های مشترک دو کشور در منطقه را تشکیل می‌دهد.

تأثیر توافقنامه‌ها بر روابط بین‌الملل ایران

توافقنامه همکاری‌های امنیتی جدید ایران و روسیه و دیگر اسناد راهبردی، تأثیرات عمیقی بر روابط بین‌الملل ایران و جایگاه این کشور در نظم جهانی در حال تغییر دارد.

• سیاست ضدآمریکایی مشترک: روابط ایران و روسیه در دوران جمهوری اسلامی، عمدتاً بر اساس سیاست ضدآمریکایی مشترک و تمایل به ایجاد نظم چندقطبی جهانی استوار است. این همگرایی در مواضع، به دو کشور امکان می‌دهد تا در برابر فشارهای غرب، جبهه مشترکی تشکیل دهند.
• محور استراتژیک: ایران و روسیه متحدان استراتژیک هستند و یک محور در قفقاز در کنار ارمنستان تشکیل می‌دهند که می‌تواند به ثبات منطقه‌ای و موازنه قدرت کمک کند.
• شریک تجاری کلیدی: تحریم‌های اقتصادی غرب علیه هر دو کشور، روسیه را به یک شریک تجاری کلیدی برای ایران تبدیل کرده است. این همکاری اقتصادی، به ویژه در حوزه انرژی، می‌تواند به کاهش اثرات تحریم‌ها بر اقتصاد هر دو کشور کمک کند.
• “شرق‌گرایی” به عنوان یک استراتژی: سیاست «شرق‌گرایی» ایران، پاسخی به فشارهای غرب و تحریم‌ها است. روابط با روسیه به عنوان یک قدرت شرقی، در چارچوب این سیاست به منظور مقابله با یکجانبه‌گرایی غرب و ایجاد نظم چندقطبی جهانی تقویت می‌شود.

در ایران، سه دیدگاه اصلی در مورد روابط با روسیه وجود دارد:

1. خوشبینان: گروهی که به این روابط خوشبین هستند و آن را راهی برای مقابله با خصومت آمریکا و اروپا و همچنین بهره‌مندی از فرصت‌های اقتصادی و امنیتی می‌دانند.
2. بدبینان: گروهی که بدبین هستند و به سابقه تاریخی روسیه در ایران، که اغلب با بدعهدی و تجاوز همراه بوده است، اشاره می‌کنند و نسبت به اهداف بلندمدت روسیه تردید دارند.
3. واقع‌بینان: گروه سومی که روابط جدید را در چارچوب یک روسیه جدید، ایران جمهوری اسلامی و شرایط جدید جهانی می‌نگرند و معتقدند که این روابط باید بر اساس منافع ملی و با در نظر گرفتن واقعیت‌های ژئوپلیتیک کنونی مدیریت شود.

ملاحظات کلیدی: درک ماهیت همکاری‌ها و پرهیز از تحلیل‌های نادرست

برای درک دقیق و جامع توافقنامه همکاری‌های امنیتی جدید ایران و روسیه، باید از برخی خطاهای تحلیلی رایج پرهیز کرد و ماهیت واقعی این روابط را درک نمود.

• پرهیز از تصور “اتحاد نظامی کلاسیک”: یکی از خطاهای تحلیلی رایج، تصور وجود یک «اتحاد نظامی کلاسیک» میان ایران و روسیه است. در حالی که همکاری‌ها گسترده است، اما اغلب بر پایه همگرایی مقطعی منافع شکل گرفته و روسیه در مواقع حساس، منافع خود را در اولویت قرار می‌دهد و از تقابل مستقیم با قدرت‌های غربی اجتناب می‌کند. این موضوع در واکنش مسکو به تنش‌های میان ایران و اسرائیل مشهود بود.
• توجه به بدبینی تاریخی: نادیده گرفتن بدبینی تاریخی بخشی از جامعه ایران نسبت به روسیه می‌تواند منجر به تحلیل‌های ناقص شود. این بدبینی، ریشه در وقایع تاریخی دارد و همواره به عنوان یک عامل درونی در روابط ایران با روسیه مطرح بوده است.

جمع‌بندی: چشم‌انداز آینده همکاری‌های امنیتی ایران و روسیه

توافقنامه‌های همکاری امنیتی و راهبردی جدید میان ایران و روسیه، به‌ویژه “پیمان مشارکت جامع راهبردی” و “توافقنامه امنیت اطلاعات”، نشان‌دهنده تعمیق روزافزون روابط دو کشور در ابعاد مختلف، از جمله نظامی و امنیتی، است. تحولات سال ۲۰۲۶، شامل ادامه رایزنی‌ها در حوزه امنیت سایبری و امضای پیمان سه‌جانبه با چین، بر این همگرایی تأکید دارد.

این همکاری‌ها، که عمدتاً با انگیزه مقابله با یکجانبه‌گرایی غرب و ایجاد نظم چندقطبی جهانی صورت می‌گیرد، پیامدهای مهمی برای امنیت منطقه خاورمیانه دارد و به عنوان ابزاری برای مقابله با تروریسم و نفوذ غرب تلقی می‌شود. با این حال، درک ماهیت روابط (همگرایی منافع در برابر اتحاد کلاسیک) و توجه به ابعاد تاریخی و دیدگاه‌های داخلی ایران نسبت به روسیه، برای تحلیل دقیق این پدیده و پیش‌بینی چشم‌انداز آینده آن ضروری است. این روابط، در عین پیچیدگی، نقش مهمی در شکل‌گیری موازنه قدرت در منطقه و فراتر از آن ایفا خواهد کرد.

سؤالات متداول

«پیمان مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه» چیست؟

این پیمان که در ژانویه ۲۰۲۵ امضا شد، به عنوان "سند مادر" روابط دوجانبه شناخته می‌شود و حوزه‌های گسترده‌ای از جمله همکاری‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی-فنی و امنیتی را پوشش می‌دهد و مبنای اصلی تعمیق روابط دو کشور است.

همکاری‌های امنیتی ایران و روسیه در سال ۲۰۲۶ بر چه موضوعاتی متمرکز بود؟

در سال ۲۰۲۶، رایزنی‌های تخصصی برای تقویت همکاری‌ها در زمینه امنیت بین‌المللی اطلاعات، مقابله با تهدیدات سایبری، ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی و هماهنگی اقدامات مشترک در مجامع بین‌المللی از جمله سازمان ملل متحد انجام شد.

آیا همکاری نظامی ایران و روسیه به معنای یک اتحاد کلاسیک است؟

خیر، تحلیل‌ها نشان می‌دهد که همکاری‌های نظامی ایران و روسیه بیشتر بر پایه «همگرایی مقطعی منافع» شکل گرفته است تا یک اتحاد نظامی کلاسیک. روسیه در مواقع حساس، منافع ملی خود را در اولویت قرار داده و از تقابل مستقیم با قدرت‌های غربی اجتناب می‌کند.

توافقنامه‌های امنیتی ایران و روسیه چه تأثیری بر امنیت خاورمیانه دارد؟

این همکاری‌ها برای حفظ امنیت و ثبات در خاورمیانه حیاتی تلقی می‌شود، به‌ویژه در مقابله با تروریسم (مانند سوریه و عراق) و جلوگیری از نفوذ عوامل خارجی که به اعتقاد دو کشور، منجر به هرج و مرج و ناامنی می‌شود.

سیاست «شرق‌گرایی» ایران چگونه با روابط با روسیه مرتبط است؟

سیاست «شرق‌گرایی» ایران پاسخی به فشارهای غرب و تحریم‌ها است. روابط با روسیه به عنوان یک قدرت شرقی، در چارچوب این سیاست به منظور مقابله با یکجانبه‌گرایی غرب و ایجاد نظم چندقطبی جهانی تقویت می‌شود.

حسین موذن خوش الحان

من حسین مؤذن خوش‌الحان، طراح و توسعه‌دهنده وب هستم و تمرکزم روی ساخت وب‌سایت‌های سریع، حرفه‌ای، سئو‌شده و کاربرپسند است. در پروژه‌هایم از ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT، Claude، Codex و Bolt.new برای تحلیل بهتر، توسعه سریع‌تر، تولید محتوا، خودکارسازی فرایندها و حل مسائل پیچیده استفاده می‌کنم. ترکیب تجربه فنی، طراحی دقیق و ابزارهای هوش مصنوعی به من کمک می‌کند ایده‌ها را به محصولات دیجیتال کاربردی و قابل توسعه تبدیل کنم. از طراحی سایت‌های اختصاصی و وردپرسی تا توسعه افزونه، بهینه‌سازی سرعت و پیاده‌سازی سیستم‌های هوشمند، هدفم ارائه راهکاری تمیز، قابل اعتماد و نتیجه‌محور برای هر پروژه است.