اجلاس سران بریکس در دهلی نو ۲۰۲۶: نقش ایران و دیپلماسی جهانی

هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی نو ۲۰۲۶، که در تاریخ ۱۲ تا ۱۳ سپتامبر در پایتخت هند برگزار شد، نقطه‌عطفی مهم در تحولات دیپلماسی جهانی و نقش‌آفرینی کشورهای نوظهور بود. این رویداد بین‌المللی با تمرکز بر تقویت نظم چندقطبی و افزایش صدای جنوب جهانی، فرصتی استراتژیک برای اعضای جدید از جمله جمهوری اسلامی ایران فراهم آورد تا جایگاه خود را در معادلات جهانی ارتقا دهند.

اجلاس سران بریکس در دهلی نو ۲۰۲۶: چشم‌انداز نوین جهانی

هند در سال ۲۰۲۶ ریاست دوره‌ای گروه بریکس را بر عهده داشت و این اجلاس را با شعار «ساختن برای تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» (Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability) در «بهارات ماندپام» دهلی‌نو برگزار کرد. این نشست میزبان رهبران کشورهای عضو، کشورهای شریک و سازمان‌های بین‌المللی بود و به بررسی ابعاد مختلف همکاری‌های چندجانبه پرداخت.

اهداف و محورهای کلیدی اجلاس

• تقویت نظم چندقطبی: یکی از محورهای اصلی، تأکید بر تقویت نظم جهانی چندقطبی، مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و افزایش نقش کشورهای جنوب جهانی در تصمیم‌گیری‌ها و حکمرانی جهانی بود. نخست‌وزیر هند، نارندرا مودی، بر ضرورت اصلاح شورای امنیت سازمان ملل متحد و مشارکت برابر کشورها در تدوین قواعد جهانی آینده، به‌ویژه در حوزه‌های هوش مصنوعی، فضای سایبری و فناوری‌های حیاتی تأکید کرد.
• همکاری‌های اقتصادی و مالی: اجلاس بر پیشبرد همکاری‌های اقتصادی، تسهیل تجارت، سرمایه‌گذاری، فناوری و توسعه پایدار تمرکز داشت. بحث‌هایی پیرامون «راهبرد مشارکت اقتصادی بریکس ۲۰۳۰»، سازوکارهای پرداخت فرامرزی، پلتفرم جدید سرمایه‌گذاری و تأمین مالی شرکت‌های کوچک و متوسط (MSMEs) صورت گرفت.
• کاهش وابستگی به دلار: یکی از مهم‌ترین اهداف اقتصادی، افزایش استفاده از ارزهای ملی در مبادلات تجاری میان اعضا برای کاهش وابستگی به دلار آمریکا و نظام مالی غربی بود.
• تاب‌آوری و پایداری: شعار اجلاس بر تقویت تاب‌آوری اقتصادی در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی و بحران‌های زنجیره تأمین، نوآوری در فناوری‌های نوین و همکاری برای توسعه پایدار، از جمله در حوزه آب‌وهوا و مواد معدنی حیاتی، تأکید داشت.

بیانیه دهلی‌نو: سندی برای آینده

در پایان اجلاس سران بریکس در دهلی نو ۲۰۲۶، «بیانیه دهلی‌نو» با ۱۴۰ بند به تصویب رسید. این سند جامع، مواضع مشترک اعضا را در زمینه‌های مختلفی از جمله اصلاح حکمرانی جهانی، حل‌وفصل منازعات بین‌المللی، همکاری‌های تجاری و مالی، سیاست‌های انرژی و اقلیم، فناوری و همکاری‌های مردم با مردم منعکس می‌کرد. این بیانیه همچنین نگرانی عمیق خود را از «افزایش تعرفه‌های یک‌جانبه و اقدامات غیرتعرفه‌ای که تجارت را مختل می‌کند» ابراز داشت و «اقدامات قهری یک‌جانبه» را محکوم کرد.

ایران و بریکس: فرصت‌ها و چالش‌های عضویت

عضویت رسمی ایران در بریکس از تاریخ ۱ ژانویه ۲۰۲۴، یک تحول مهم در سیاست خارجی این کشور محسوب می‌شود. رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکیان، در رأس هیئتی سیاسی و اقتصادی در این اجلاس حضور یافت و سخنرانی کرد.

تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی و اقتصادی

عضویت در بریکس به ایران فرصت می‌دهد تا قدرت سیاسی و اقتصادی خود را افزایش دهد، به منابع مالی جدید دست یابد و روابط تجاری خود را با اقتصادهای بزرگی مانند چین، هند و روسیه گسترش دهد. این عضویت می‌تواند به تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد ایران کمک کند.

ایران این عضویت را گامی مهم در جهت کاهش اثرات تحریم‌های بین‌المللی و مقابله با فشارهای غرب می‌داند. حضور ایران در این بلوک، پیامی صریح به واشنگتن مبنی بر شکست تلاش‌ها برای انزوای تهران تلقی شد.

ایران بر ضرورت تقویت همکاری‌ها در چارچوب بریکس برای ایجاد سازوکارهای عملیاتی اقتصادی و مالی، از جمله استفاده از ارزهای ملی و تأسیس شرکت بیمه اتکایی مشترک، تأکید کرد. ایران همچنین ظرفیت‌های خود در حوزه انرژی و مواد معدنی حیاتی را برای همکاری با بریکس مطرح کرد.

مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و تحریم‌ها

یکی از انگیزه‌های اصلی ایران برای پیوستن به بریکس، استفاده از ظرفیت‌های این گروه برای کاهش اثرات تحریم‌ها و مقابله با سیاست‌های یک‌جانبه‌گرایانه برخی قدرت‌های جهانی است. بریکس با تأکید بر همکاری‌های جنوب-جنوب و ایجاد سازوکارهای مالی مستقل، می‌تواند مسیری برای کاهش وابستگی به نظام مالی غربی و توسعه تجارت آزادتر برای ایران فراهم آورد. این رویکرد، دیپلماسی اقتصادی ایران را تقویت کرده و به آن امکان می‌دهد تا در یک بستر چندجانبه، اهداف توسعه‌ای خود را دنبال کند.

چالش‌ها و مدیریت تفاوت دیدگاه‌ها

اجلاس دهلی‌نو با چالش‌های داخلی ناشی از تنش‌های منطقه‌ای و تحولات خاورمیانه روبرو بود. این اختلافات گاهی باعث شد تا نشست وزیران خارجه بریکس در ماه مه ۲۰۲۶ نتواند بیانیه‌ای مشترک صادر کند و تنها با «بیانیه رئیس» به کار خود پایان دهد، که نشان‌دهنده «دیدگاه‌های متفاوت» میان اعضا بود.

در حالی که چین و روسیه به دنبال ایجاد ساختارهای مالی و امنیتی موازی با غرب هستند، کشورهایی مانند هند، برزیل و آفریقای جنوبی ترجیح می‌دهند در چارچوب نظم موجود، نفوذ خود را افزایش دهند. ایران و برخی دیگر از اعضای جدید، بریکس را بستری برای حمایت در برابر فشارهای غرب می‌بینند، در حالی که امارات و عربستان به دنبال تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی خود هستند. مدیریت این تفاوت دیدگاه‌ها برای انسجام و اثربخشی بریکس حیاتی است.

اجلاس‌های بین‌المللی ۲۰۲۶ و نقش بریکس در دیپلماسی جهانی

سال ۲۰۲۶ شاهد برگزاری چندین اجلاس بین المللی ۲۰۲۶ دیگر نیز بود که نشان‌دهنده پویایی دیپلماسی جهانی و تلاش کشورها برای شکل‌دهی به نظم نوین جهانی است:

پویایی دیپلماسی در سال ۲۰۲۶

• اجلاس گروه هفت (G7): پنجاه و دومین اجلاس گروه هفت از ۱۵ تا ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ در اویان-له-بن فرانسه برگزار شد. این اجلاس میزبان مهمانانی از جمله برزیل، مصر، هند، قطر و امارات بود که نشان‌دهنده تلاش G7 برای تعامل با کشورهای نوظهور است.
• میزبانی ترکیه: ترکیه در سال ۲۰۲۶ میزبان سه رویداد مهم بین‌المللی شامل اجلاس سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در آنکارا، اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (COP31) در استانبول و آنتالیا، و سیزدهمین اجلاس سران سازمان کشورهای ترک بود. این میزبانی‌ها نشان‌دهنده نقش فعال ترکیه در دیپلماسی منطقه‌ای و جهانی است.
• اجلاس رهبران جهانی استانبول: با موضوع «عصر هوش مصنوعی و آینده پایدار» در تاریخ ۱۱ و ۱۲ فوریه ۲۰۲۶ در استانبول برگزار شد.

بریکس در برابر سایر بلوک‌های جهانی

این اجلاس‌ها در کنار بریکس، تصویری از دیپلماسی جهانی در حال گذار را ارائه می‌دهند که در آن بازیگران متعدد با منافع و اهداف گوناگون، در تلاش برای تعریف و شکل‌دهی به قواعد و ساختارهای بین‌المللی آینده هستند. ظهور بریکس و گسترش آن، نشانگر حرکت به سوی جهانی چندقطبی است که در آن کشورهای نوظور نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند. بریکس به عنوان یک پلتفرم برای تقویت همکاری‌های جنوب-جنوب و ارائه یک صدای جمعی در برابر هژمونی‌های سنتی، اهمیت فزاینده‌ای یافته است.

رویکرد تحلیلی به بریکس: اجتناب از خطاهای رایج

برای درک صحیح نقش بریکس و به‌ویژه اجلاس سران بریکس در دهلی نو ۲۰۲۶، لازم است از برخی خطاهای تحلیلی رایج دوری کنیم:

بریکس: ائتلاف یا بستر همکاری؟

تصور بریکس به عنوان یک ائتلاف ضدغربی یکپارچه، یک خطای رایج است. اگرچه بریکس به دنبال کاهش هژمونی غرب و ایجاد تعادل در قدرت جهانی است، اما لزوماً یک ائتلاف متحد «ضدغرب» نیست. بسیاری از اعضا روابط اقتصادی گسترده‌ای با کشورهای غربی دارند و به دنبال افزایش نفوذ خود در چارچوب نظم موجود هستند. بریکس بیشتر یک بستر برای همکاری‌های چندجانبه با منافع مشترک است تا یک ائتلاف نظامی یا سیاسی با اهداف کاملاً همسو.

اهمیت تحلیل دقیق اختلافات داخلی

گسترش بریکس، تنوع منافع و دیدگاه‌ها را افزایش داده است. عدم توانایی در صدور بیانیه مشترک در برخی موارد (مانند موضوع تنش‌های منطقه‌ای در نشست‌های ۲۰۲۶) نشان‌دهنده این اختلافات است. نادیده گرفتن این تفاوت‌ها می‌تواند به تحلیل‌های سطحی و نادرست منجر شود. درک این اختلافات و نحوه مدیریت آن‌ها توسط اعضا، برای ارزیابی دقیق توانمندی‌ها و محدودیت‌های بریکس ضروری است.

تفاوت میان اهداف و واقعیت‌های عملی

باید بین اهداف و آرمان‌های اعلامی بریکس و دستاوردهای عملی آن تمایز قائل شد. کاهش وابستگی به دلار یا ایجاد یک ارز واحد، فرآیندهای پیچیده و زمان‌بری هستند که نیازمند اجماع و هماهنگی عمیق میان اعضا هستند. هرچند بریکس به سمت این اهداف حرکت می‌کند، اما تحقق کامل آن‌ها در کوتاه‌مدت یا حتی میان‌مدت، با چالش‌های فراوانی روبروست. تحلیل واقع‌بینانه، مستلزم ارزیابی پیشرفت‌های عملی در کنار اهداف بلندپروازانه است.

نتیجه‌گیری

اجلاس سران بریکس در دهلی نو ۲۰۲۶، نقطه‌عطفی در مسیر تحول این گروه و دیپلماسی جهانی بود. این اجلاس ضمن تأکید بر اهداف بلندپروازانه بریکس در ایجاد نظم چندقطبی، تقویت صدای جنوب جهانی و کاهش وابستگی به غرب، چالش‌های ناشی از تنوع منافع و اختلافات ژئوپلیتیکی میان اعضا را نیز آشکار ساخت. برای ایران و بریکس، این عضویت فرصتی استراتژیک برای تقویت جایگاه بین‌المللی و اقتصادی در مواجهه با فشارهای خارجی محسوب می‌شود، اما بهره‌برداری کامل از این فرصت نیازمند دیپلماسی فعال، تعریف منافع مشترک عملیاتی و مدیریت هوشمندانه تفاوت دیدگاه‌ها در چارچوب بریکس است. آینده این بلوک و میزان موفقیت آن در تحقق اهدافش، به توانایی اعضا در مدیریت این فرصت‌ها و چالش‌ها بستگی خواهد داشت و می‌تواند مسیر دیپلماسی جهانی را در سال‌های آتی به شکل قابل توجهی تغییر دهد.

سؤالات متداول

اجلاس سران بریکس در دهلی نو ۲۰۲۶ چه زمانی برگزار شد و محور اصلی آن چه بود؟

این اجلاس در تاریخ ۱۲ تا ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در دهلی نو برگزار شد. محور اصلی آن بر تقویت نظم جهانی چندقطبی، افزایش صدای کشورهای جنوب جهانی و پیشبرد همکاری‌های اقتصادی و مالی برای کاهش وابستگی به دلار آمریکا تمرکز داشت.

ایران از چه تاریخی به عضویت کامل بریکس درآمد و حضورش در این اجلاس چه اهمیتی داشت؟

ایران از تاریخ ۱ ژانویه ۲۰۲۴ به عضویت کامل بریکس درآمد. حضور رئیس‌جمهور ایران در اجلاس دهلی نو ۲۰۲۶، فرصتی برای تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی و اقتصادی ایران، دسترسی به منابع مالی جدید و گسترش روابط تجاری با اقتصادهای بزرگ جهان بود که به مقابله با تحریم‌ها و سیاست‌های یک‌جانبه‌گرایانه کمک می‌کند.

«بیانیه دهلی‌نو» که در پایان اجلاس صادر شد، چه موضوعاتی را پوشش می‌داد؟

بیانیه دهلی‌نو با ۱۴۰ بند، سندی جامع بود که مواضع مشترک اعضا را در زمینه‌هایی مانند اصلاح حکمرانی جهانی، حل‌وفصل منازعات بین‌المللی، همکاری‌های تجاری و مالی، سیاست‌های انرژی و اقلیم، فناوری و همکاری‌های مردم با مردم منعکس می‌کرد. این بیانیه همچنین اقدامات قهری یک‌جانبه را محکوم کرد.

چالش‌های اصلی بریکس در اجلاس ۲۰۲۶ چه بود؟

چالش‌های اصلی شامل مدیریت تفاوت دیدگاه‌ها و منافع میان اعضا، به‌ویژه در موضوعات ژئوپلیتیکی و منطقه‌ای بود. این اختلافات گاهی مانع از صدور بیانیه‌های مشترک می‌شد و نشان‌دهنده پیچیدگی هماهنگی میان کشورهای با اولویت‌های متفاوت است.

چرا بریکس را نباید صرفاً یک ائتلاف ضدغربی دانست؟

اگرچه بریکس به دنبال کاهش هژمونی غرب است، اما بسیاری از اعضا روابط اقتصادی گسترده‌ای با کشورهای غربی دارند و به دنبال افزایش نفوذ خود در چارچوب نظم موجود هستند. بریکس بیشتر یک بستر برای همکاری‌های چندجانبه با منافع مشترک است تا یک ائتلاف نظامی یا سیاسی کاملاً همسو.

حسین موذن خوش الحان

من حسین مؤذن خوش‌الحان، طراح و توسعه‌دهنده وب هستم و تمرکزم روی ساخت وب‌سایت‌های سریع، حرفه‌ای، سئو‌شده و کاربرپسند است. در پروژه‌هایم از ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT، Claude، Codex و Bolt.new برای تحلیل بهتر، توسعه سریع‌تر، تولید محتوا، خودکارسازی فرایندها و حل مسائل پیچیده استفاده می‌کنم. ترکیب تجربه فنی، طراحی دقیق و ابزارهای هوش مصنوعی به من کمک می‌کند ایده‌ها را به محصولات دیجیتال کاربردی و قابل توسعه تبدیل کنم. از طراحی سایت‌های اختصاصی و وردپرسی تا توسعه افزونه، بهینه‌سازی سرعت و پیاده‌سازی سیستم‌های هوشمند، هدفم ارائه راهکاری تمیز، قابل اعتماد و نتیجه‌محور برای هر پروژه است.