در تاریخ ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، ایالات متحده آمریکا رسماً پایان عملیات «عزم راسخ» (Operation Inherent Resolve) در عراق را اعلام کرد. این رویداد، نقطه عطفی در تاریخ معاصر عراق و منطقه خاورمیانه به شمار می‌رود که به بیش از دو دهه حضور نظامی مستقیم آمریکا در این کشور، که از زمان حمله سال ۲۰۰۳ آغاز شده بود، پایان داد. این تصمیم مهم بر اساس یک توافق دوجانبه میان بغداد و واشنگتن در سپتامبر ۲۰۲۴ اتخاذ شد و هدف آن، انتقال کامل مسئولیت‌های امنیتی به نیروهای عراقی و تغییر ماهیت همکاری‌های امنیتی بین دو کشور بود. در حالی که پنتاگون بر پایان مأموریت نظامی ائتلاف بین‌المللی علیه داعش و واگذاری مسئولیت اصلی امنیت به عراق تأکید کرده است، این خروج با چالش‌ها و پیامدهای پیچیده‌ای همراه است. از بقایای گروه‌های تروریستی مانند داعش گرفته تا پویایی‌های نفوذ منطقه‌ای و تغییرات در سیاست خارجی آمریکا، همگی ابعاد جدیدی را برای آینده عراق و ثبات منطقه ترسیم می‌کنند.
خروج نیروهای آمریکایی از عراق و پایان یک دوره
خروج کامل نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا از خاک عراق، از جمله از آخرین پایگاه‌های ائتلاف بین‌المللی در منطقه اربیل، در تاریخ ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ به طور رسمی تکمیل شد. این عقب‌نشینی که بر اساس یک برنامه دقیق و توافق دوجانبه در سپتامبر ۲۰۲۴ میان دولت عراق و ایالات متحده برنامه‌ریزی شده بود، به حضور نظامی مستقیم ۱۲ ساله آمریکا در عراق پس از بازگشت در سال ۲۰۱۴ برای مقابله با ظهور داعش پایان داد. رئیس‌جمهور وقت آمریکا، دونالد ترامپ، این خروج را «پیروزی قاطع بر داعش» و «روزی بزرگ برای آمریکا و عراق» توصیف کرد که نشان‌دهنده تغییر راهبرد واشنگتن در منطقه بود.
این توافق دوجانبه، انتقال مأموریت نظامی ائتلاف بین‌المللی به یک رابطه امنیتی دوجانبه را هدف قرار می‌داد که در آن، آمریکا نقش پشتیبانی، آموزشی و مشاوره‌ای را ایفا خواهد کرد. با این حال، پنتاگون تأکید کرده است که آموزش‌های هدفمند و پشتیبانی اطلاعاتی از نیروهای عراقی ادامه خواهد یافت تا توانایی‌های دفاعی و ضدتروریستی عراق تقویت شود. مقر اصلی فرماندهی مشترک عملیات عزم راسخ (CJTF-OIR) نیز به اردن منتقل شده است تا از آنجا عملیات‌های ضد داعش در سوریه را پشتیبانی کند و نشان‌دهنده تمرکز منطقه‌ای جدید آمریکا باشد. این خروج، از سوی ایران و متحدانش در منطقه به عنوان یک پیروزی راهبردی مهم تلقی شده است که می‌تواند به تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه منجر شود.
وضعیت داعش در عراق پس از خروج نیروهای آمریکایی
با وجود خروج نیروهای آمریکایی و تلاش‌های گسترده ائتلاف بین‌المللی، داعش دیگر به عنوان یک «تهدید نظامی سازمان‌یافته» و دارای کنترل سرزمینی در عراق محسوب نمی‌شود. این گروه تروریستی بخش عمده‌ای از توانایی‌های رزمی و منابع مالی خود را از دست داده و دیگر قادر به اشغال مناطق وسیع نیست. با این حال، نباید از نظر دور داشت که شبکه‌های مخفی و هسته‌های پراکنده این گروه همچنان در مناطق دورافتاده، بیابانی و کوهستانی عراق فعال باقی مانده‌اند. این هسته‌ها با انجام حملات پراکنده، عملیات انتحاری و ترورهای هدفمند، همچنان چالش‌های امنیتی جدی را برای دولت بغداد و ثبات مناطق آزاد شده ایجاد می‌کنند.
مسئولیت اصلی و مستقیم مقابله با بقایای داعش اکنون به طور کامل بر عهده نیروهای امنیتی عراق، از جمله ارتش، پلیس فدرال، نیروهای مبارزه با تروریسم و نیروهای پیشمرگه در اقلیم کردستان، قرار دارد. این نیروها باید با تکیه بر توانایی‌های اطلاعاتی و عملیاتی خود، ریشه‌های تروریسم را بخشکانند. ایالات متحده متعهد شده است که به همکاری با دولت عراق در مبارزه با تروریسم ادامه دهد و از بازسازی و قدرت‌گیری مجدد داعش از خاک عراق جلوگیری کند. این همکاری شامل تبادل اطلاعات، پشتیبانی لجستیکی و آموزش‌های تخصصی خواهد بود. اما نگرانی‌هایی نیز وجود دارد؛ در اوایل سال ۲۰۲۶، گزارش‌هایی مبنی بر انتقال روزانه صدها عضو داعش از سوریه به عراق توسط نیروهای آمریکایی منتشر شد که نگرانی‌های جدی را در مورد توانایی عراق برای مدیریت این زندانیان و جلوگیری از فرار یا سازماندهی مجدد آن‌ها در زندان‌ها ایجاد کرده است.
نفوذ ایران در عراق و پویایی‌های منطقه‌ای
خروج نیروهای آمریکایی از عراق، به طور طبیعی فرصت جدیدی را برای افزایش نفوذ منطقه‌ای ایران و متحدانش در این کشور فراهم آورده است. ایران که همواره بر خروج نیروهای خارجی از منطقه تأکید داشته، این عقب‌نشینی را به عنوان تأییدی بر سیاست‌های خود و پیروزی «محور مقاومت» تلقی می‌کند. گروه‌های مسلح همسو با ایران، به ویژه در چارچوب حشدالشعبی (نیروهای بسیج مردمی)، همچنان یک بازیگر قدرتمند و تأثیرگذار در صحنه سیاسی و امنیتی عراق هستند. این گروه‌ها، که در مبارزه با داعش نقش مهمی ایفا کردند، اکنون به بخشی از ساختار امنیتی عراق تبدیل شده‌اند، اما برخی از آن‌ها همچنان استقلال عملیاتی خود را حفظ کرده و به عنوان یک چالش برای انحصار سلاح توسط دولت مرکزی عمل می‌کنند.
دولت عراق در تلاش است تا انحصار سلاح را در دست خود بگیرد و تمامی گروه‌های مسلح را تحت کنترل خود درآورد، اما این هدف با مقاومت برخی از این گروه‌ها مواجه است. این گروه‌ها نه تنها با خلع سلاح کامل مخالفت می‌کنند، بلکه خواستار پایان تمامی مداخلات خارجی، از جمله خروج نیروهای ترکیه از شمال عراق، شده‌اند. تحلیلگران مسائل منطقه‌ای معتقدند که حل مسئله سلاح این گروه‌ها و ادغام کامل آن‌ها در ساختار دولتی، تا حد زیادی به پایان تنش‌های گسترده‌تر میان آمریکا و ایران در منطقه گره خورده است. ایران تلاش خواهد کرد تا از فرصت خروج آمریکا برای کسب نفوذ بیشتر بر تصمیم‌گیری‌های امنیتی، سیاسی و حتی اقتصادی عراق بهره ببرد و روابط دوجانبه را در راستای منافع خود تقویت کند. این وضعیت می‌تواند به تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی در منطقه و پیچیده‌تر شدن معادلات قدرت منجر شود.
سیاست خارجی آمریکا در عراق پس از خروج نیروها
سیاست خارجی آمریکا در عراق پس از اعلام پایان عملیات عزم راسخ، به سمت یک رابطه امنیتی دوجانبه با تمرکز بر همکاری‌های غیرمستقیم تغییر کرده است. واشنگتن اکنون بر حاکمیت کامل عراق و توانایی این کشور برای تأمین امنیت خود تأکید دارد و نقش خود را به آموزش، مشاوره، و پشتیبانی اطلاعاتی از نیروهای عراقی محدود کرده است. این تغییر رویکرد، بخشی از سیاست گسترده‌تر واشنگتن برای کاهش حضور نظامی مستقیم در خاورمیانه و تمرکز بر چالش‌های جهانی دیگر است، بدون آنکه به طور کامل منطقه را رها کند.
یکی از اهداف کلیدی سیاست خارجی آمریکا در عراق پس از خروج، مهار نفوذ ایران در این کشور است. برای این منظور، ایالات متحده از ابزارهای مختلفی از جمله فشار سیاسی و دیپلماتیک برای تشویق دولت عراق به خلع سلاح گروه‌های مسلح همسو با ایران و بازآرایی جهت‌گیری‌های دولت عراق به سمت یک رویکرد متعادل‌تر استفاده می‌کند. علاوه بر این، آمریکا از اهرم‌های اقتصادی قابل توجهی نیز بهره می‌برد؛ به ویژه کنترل بر درآمدهای نفتی عراق که در بانک فدرال رزرو نیویورک نگهداری می‌شود. این اهرم مالی به واشنگتن اجازه می‌دهد تا بر سیاست‌های بغداد تأثیر بگذارد و با قطع شریان‌های مالی گروه‌هایی که با ایران همسو هستند یا از نظر آمریکا تهدیدآمیز تلقی می‌شوند، نفوذ خود را حفظ کند. این رویکرد دوگانه، ترکیبی از پشتیبانی امنیتی و فشار اقتصادی-سیاسی، نشان‌دهنده تلاش آمریکا برای حفظ منافع خود در عراق بدون حضور نظامی گسترده است.
چالش‌ها و فرصت‌های پیش روی عراق
اعلام پایان عملیات عزم راسخ آمریکا در عراق، این کشور را در آستانه دوره‌ای حساس و پرچالش قرار داده است که همزمان فرصت‌های جدیدی را نیز برای آن فراهم می‌آورد. عراق اکنون باید با تکیه بر توانایی‌های داخلی خود، مسئولیت کامل امنیت کشور را بر عهده بگیرد و چالش‌های امنیتی، سیاسی و اقتصادی را مدیریت کند.
چالش‌های اصلی:
- مقابله با بقایای داعش: با وجود تضعیف داعش، هسته‌های خفته و شبکه‌های مخفی این گروه همچنان تهدیدی جدی برای ثبات داخلی عراق محسوب می‌شوند. توانایی نیروهای امنیتی عراق در شناسایی و انهدام این هسته‌ها بسیار حیاتی است.
- کنترل گروه‌های مسلح غیردولتی: گروه‌های مسلح همسو با ایران، به ویژه در چارچوب حشدالشعبی، همچنان یک بازیگر قدرتمند هستند. دولت عراق با چالش بزرگی در زمینه انحصار سلاح و ادغام کامل این گروه‌ها در ساختار امنیتی رسمی کشور مواجه است. این موضوع می‌تواند بر حاکمیت ملی و ثبات سیاسی عراق تأثیر بگذارد.
- حفظ توازن در روابط منطقه‌ای: عراق در میان رقابت‌های ژئوپلیتیکی قدرت‌های منطقه‌ای، به ویژه ایران و آمریکا، قرار دارد. حفظ یک سیاست خارجی متعادل و جلوگیری از تبدیل شدن عراق به صحنه درگیری‌های نیابتی، یک چالش دیپلماتیک بزرگ است.
- ثبات سیاسی و حکمرانی: عراق همچنان با چالش‌های داخلی مانند فساد، ضعف نهادهای دولتی و نارضایتی‌های اجتماعی مواجه است که می‌تواند بر توانایی آن در مدیریت بحران‌ها و تأمین امنیت تأثیر بگذارد.
فرصت‌های موجود:
- تثبیت حاکمیت ملی: خروج نیروهای خارجی فرصتی برای عراق فراهم می‌کند تا حاکمیت کامل خود را تثبیت کرده و کنترل مطلق بر تصمیم‌گیری‌های امنیتی و سیاسی خود را به دست آورد.
- تکیه بر توانایی‌های داخلی: این وضعیت می‌تواند به تقویت اعتماد به نفس و افزایش سرمایه‌گذاری در توانایی‌های دفاعی و امنیتی بومی عراق منجر شود.
- توسعه روابط دوجانبه: عراق می‌تواند روابط امنیتی و اقتصادی خود را با کشورهای مختلف، از جمله آمریکا، بر اساس منافع ملی خود و به شکلی متعادل‌تر توسعه دهد.
آمریکا همچنان از طریق پشتیبانی اطلاعاتی، آموزش، و اهرم‌های اقتصادی (مانند کنترل بر درآمدهای نفتی) به دنبال حفظ نفوذ خود در عراق است، اما این نفوذ دیگر به واسطه حضور نظامی مستقیم نخواهد بود. مدیریت هوشمندانه این چالش‌ها و بهره‌برداری از فرصت‌ها، آینده عراق را رقم خواهد زد.
نتیجه‌گیری
اعلام پایان عملیات عزم راسخ آمریکا در عراق نقطه عطفی تاریخی است که فصل جدیدی را در روابط امنیتی این کشور و منطقه خاورمیانه گشوده است. با خروج نیروهای آمریکایی، عراق اکنون در مرحله‌ای حساس قرار دارد که باید با تکیه بر توانایی‌های داخلی خود، چالش‌های پیچیده امنیتی و سیاسی را مدیریت کرده و حاکمیت کامل خود را تثبیت کند. از مقابله با بقایای داعش و کنترل گروه‌های مسلح غیردولتی گرفته تا حفظ توازن در پویایی‌های نفوذ منطقه‌ای ایران و سیاست خارجی آمریکا، همه این‌ها نیازمند رهبری قوی، دیپلماسی هوشمندانه و اراده ملی است.
در حالی که آمریکا به دنبال حفظ نفوذ خود از طریق همکاری‌های اطلاعاتی، آموزشی و اهرم‌های اقتصادی است، و ایران نیز خروج نیروهای آمریکایی را به عنوان یک پیروزی راهبردی تلقی می‌کند، آینده عراق بیش از هر زمان دیگری به تصمیمات داخلی و توانایی این کشور برای ایجاد اجماع ملی و مقابله با تهدیدات داخلی و خارجی وابسته است. تحلیل دقیق و به‌روز این تحولات نیازمند نگاهی جامع به تمامی ابعاد سیاسی، امنیتی و اقتصادی است تا بتوان تصویر روشنی از چشم‌انداز پیش روی عراق و منطقه ارائه داد.
سؤالات متداول
عملیات عزم راسخ آمریکا در عراق چه زمانی به پایان رسید؟
عملیات عزم راسخ (Operation Inherent Resolve) آمریکا در عراق رسماً در تاریخ ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ به پایان رسید. این پایان بر اساس توافق دوجانبه‌ای میان بغداد و واشنگتن در سپتامبر ۲۰۲۴ صورت گرفت.
نقش نیروهای آمریکایی در عراق پس از پایان عملیات عزم راسخ چگونه تغییر کرده است؟
پس از پایان عملیات عزم راسخ، نقش نیروهای آمریکایی از حضور نظامی مستقیم و رزمی به یک رابطه امنیتی دوجانبه با تمرکز بر آموزش، مشاوره و پشتیبانی اطلاعاتی از نیروهای امنیتی عراق تغییر یافته است. مسئولیت اصلی امنیت به طور کامل به نیروهای عراقی واگذار شده است.
وضعیت داعش در عراق پس از خروج نیروهای آمریکایی چگونه است؟
داعش دیگر به عنوان یک تهدید نظامی سازمان‌یافته با کنترل سرزمینی در عراق محسوب نمی‌شود، اما هسته‌های مخفی و شبکه‌های پراکنده این گروه همچنان فعال هستند و با انجام حملات پراکنده، چالش‌های امنیتی را برای دولت عراق ایجاد می‌کنند. مسئولیت مقابله با این بقایا بر عهده نیروهای امنیتی عراق است.
خروج آمریکا چه تأثیری بر نفوذ ایران در عراق دارد؟
خروج نیروهای آمریکایی فرصت جدیدی را برای افزایش نفوذ ایران و متحدانش، به ویژه گروه‌های مسلح در چارچوب حشدالشعبی، در عراق فراهم آورده است. ایران این خروج را پیروزی راهبردی تلقی می‌کند و تلاش دارد تا از این فرصت برای تقویت نفوذ خود بر تصمیم‌گیری‌های امنیتی و سیاسی عراق بهره ببرد.
آمریکا چگونه به دنبال حفظ نفوذ خود در عراق پس از خروج نظامی است؟
آمریکا پس از خروج نظامی، به دنبال حفظ نفوذ خود در عراق از طریق پشتیبانی اطلاعاتی، آموزش نیروهای عراقی، فشار سیاسی و دیپلماتیک برای مهار نفوذ ایران و همچنین استفاده از اهرم‌های اقتصادی، به ویژه کنترل بر درآمدهای نفتی عراق در بانک فدرال رزرو نیویورک، است.
حسین موذن خوش الحان
من حسین مؤذن خوش‌الحان، طراح و توسعه‌دهنده وب هستم و تمرکزم روی ساخت وب‌سایت‌های سریع، حرفه‌ای، سئو‌شده و کاربرپسند است. در پروژه‌هایم از ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT، Claude، Codex و Bolt.new برای تحلیل بهتر، توسعه سریع‌تر، تولید محتوا، خودکارسازی فرایندها و حل مسائل پیچیده استفاده می‌کنم. ترکیب تجربه فنی، طراحی دقیق و ابزارهای هوش مصنوعی به من کمک می‌کند ایده‌ها را به محصولات دیجیتال کاربردی و قابل توسعه تبدیل کنم. از طراحی سایت‌های اختصاصی و وردپرسی تا توسعه افزونه، بهینه‌سازی سرعت و پیاده‌سازی سیستم‌های هوشمند، هدفم ارائه راهکاری تمیز، قابل اعتماد و نتیجه‌محور برای هر پروژه است.
اولین دیدگاه را بنویس
تجربه، سؤال یا نظر مرتبطت را با احترام بنویس.